Anafilaksja - jak rozpoznać objawy i podać adrenalinę?

Nagle pojawiająca się duszność, obrzęk języka, osłabienie albo omdlenie po kontakcie z alergenem to sytuacja, w której liczą się minuty. Wstrząs anafilaktyczny jest ciężką, szybko narastającą reakcją całego organizmu, dlatego wyjaśniam, jak go rozpoznać, kiedy podać adrenalinę, jak ułożyć poszkodowanego i czego nie robić.

Jak rozpoznać anafilaksję, zanim dojdzie do zapaści

Anafilaksja zwykle rozwija się w ciągu kilku minut, choć czasem objawy pojawiają się później. Nie trzeba czekać na wszystkie symptomy. Obrzęk dróg oddechowych, trudności w oddychaniu albo objawy zasłabnięcia po kontakcie z możliwym alergenem wystarczą, by traktować sytuację jako nagłą.

Objawy, które powinny zaniepokoić

• Drogi oddechowe: obrzęk języka lub gardła, chrypka, trudności w połykaniu, uczucie zaciskania gardła.
• Oddychanie: świszczący oddech, duszność, uporczywy kaszel, przyspieszony lub głośny oddech.
• Krążenie: bladość, zimna i wilgotna skóra, zawroty głowy, osłabienie, splątanie, omdlenie lub nagła senność.
• Skóra i śluzówki: pokrzywka, świąd, zaczerwienienie, obrzęk warg i twarzy.
• Układ pokarmowy: gwałtowne bóle brzucha, powtarzające się wymioty albo biegunka.

Zmiany skórne są częste, ale ich brak nie wyklucza ciężkiej reakcji. Szczególnie niebezpieczne jest szybkie pogarszanie oddychania, spadek ciśnienia lub utrata przytomności. W takiej chwili nie próbuję rozstrzygać, czy to „na pewno alergia”, tylko traktuję objawy jako zagrożenie życia.

Co zrobić krok po kroku podczas ciężkiej reakcji

Najpierw przerwij kontakt z alergenem, jeśli można to zrobić bez ryzyka. Po użądleniu pszczoły usuń widoczne żądło, a przy reakcji na lek lub pokarm nie podawaj kolejnej dawki ani kolejnej porcji jedzenia.

1. Zadzwoń pod 112 lub 999. Powiedz, że podejrzewasz anafilaksję, i podaj dokładny adres.
2. Podaj adrenalinę z autowstrzykiwacza, jeśli poszkodowany ją ma i została mu przepisana. Wstrzykuje się ją w przednio-boczną część uda zgodnie z instrukcją konkretnego urządzenia.
3. Ułóż chorego. Przy osłabieniu lub objawach z krążenia powinien leżeć na plecach z lekko uniesionymi nogami.
4. Jeśli oddychanie jest bardzo trudne, pozwól mu przyjąć pozycję ułatwiającą oddychanie, ale nie pozwalaj wstawać ani chodzić.
5. Osobę nieprzytomną, która oddycha, ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej. Kobietę w zaawansowanej ciąży ułóż na lewym boku.
6. Jeśli po 5-15 minutach nie ma poprawy albo stan się pogarsza, użyj drugiego autowstrzykiwacza, jeśli jest dostępny i zgodny z zaleceniami lekarza.
7. Gdy poszkodowany nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową i użyj defibrylatora AED, jeśli znajduje się w pobliżu.

Adrenalina może spowodować przejściowe kołatanie serca, drżenie rąk, niepokój lub ból głowy. Nie jest to powód, by opóźniać jej podanie w sytuacji zagrożenia. Po każdorazowym użyciu adrenaliny konieczna jest ocena medyczna, nawet gdy objawy wyraźnie ustąpiły.

Przeczytaj również: Kichasz na widok forsycji? To nie jej wina! Prawda o alergiach

Najczęstsze błędy świadków

• czekanie, aż pojawią się wszystkie objawy;
• podanie najpierw leku przeciwhistaminowego zamiast adrenaliny;
• stawianie poszkodowanego na nogi po chwilowej poprawie;
• podawanie picia osobie z obrzękiem gardła, dusznością lub zaburzeniami świadomości;
• pozostawienie chorego samego do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa.

To właśnie pozorny powrót do formy bywa zdradliwy. Nie pozwalaj choremu samodzielnie wracać do domu, prowadzić samochodu ani zostawać bez nadzoru.

Co najczęściej wywołuje reakcję i kto jest bardziej narażony

Do silnej reakcji może dojść po kontakcie z alergenem pokarmowym, lekiem, jadem owada lub lateksem. Najczęściej wymienia się między innymi orzechy, mleko, jaja, ryby, skorupiaki i sezam, ale właściwie każdy pokarm może być wyzwalaczem u konkretnej osoby.

Do grupy podwyższonego ryzyka należą osoby, które już przebyły anafilaksję, mają niekontrolowaną astmę albo niektóre choroby aktywujące komórki tuczne. Cięższy przebieg nie jest jednak zarezerwowany wyłącznie dla osób z rozpoznaną alergią. Pierwsza reakcja może wystąpić bez wcześniejszego ostrzeżenia.

Wysiłek fizyczny, alkohol, infekcja lub niektóre leki mogą dodatkowo nasilać reakcję. Nie oznacza to, że każdy pacjent musi unikać wszystkich tych czynników. O tym, co rzeczywiście jest ryzykowne, powinien zdecydować alergolog na podstawie historii zdarzenia.

Dlaczego adrenalina jest ważniejsza niż tabletka na alergię

Adrenalina działa na kilka mechanizmów jednocześnie. Rozszerza zwężone drogi oddechowe, ogranicza obrzęk i pomaga podnieść ciśnienie, dlatego jest leczeniem pierwszego wyboru przy anafilaksji.

Leki przeciwhistaminowe mogą zmniejszyć świąd lub pokrzywkę, ale działają wolniej i nie odwracają obrzęku krtani ani zapaści krążeniowej. Podobnie glikokortykosteroidy nie powinny opóźniać podania adrenaliny. W praktyce największym błędem jest skupienie się na wysypce, gdy w tym samym czasie narasta duszność.

Autowstrzykiwacz powinien być używany dokładnie tak, jak pokazano na szkoleniu lub w ulotce danego produktu. Różne urządzenia mogą mieć odmienne zabezpieczenia i czas przytrzymania przy udzie, dlatego dobrze jest przećwiczyć użycie trenażera, zanim dojdzie do wypadku.

Co dzieje się w szpitalu po podaniu adrenaliny

Po przyjeździe ratownicy oceniają drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie i poziom świadomości. W zależności od stanu mogą zastosować tlen, płyny dożylne, leki rozszerzające oskrzela oraz kolejne dawki adrenaliny. W wyjątkowo ciężkich przypadkach potrzebne jest zabezpieczenie dróg oddechowych i leczenie na oddziale intensywnej terapii.

Obserwacja jest potrzebna nawet po wyraźnej poprawie, ponieważ objawy mogą powrócić po kilku godzinach. Czas pobytu ustala personel, biorąc pod uwagę między innymi liczbę podanych dawek, szybkość poprawy, choroby towarzyszące i nasilenie zaburzeń oddychania. Nie warto traktować wypisu jako formalności, tylko upewnić się, że pacjent zna plan postępowania na przyszłość.

Po takim zdarzeniu lekarz może zlecić oznaczenia laboratoryjne, konsultację alergologiczną i testy pomagające ustalić wyzwalacz. Jeśli przyczyny nie uda się znaleźć, nie oznacza to, że reakcja była mniej realna. Czasem anafilaksja pozostaje niewyjaśniona i wtedy szczególne znaczenie ma przygotowanie na kolejne zdarzenie.

Jak zmniejszyć ryzyko kolejnego epizodu

Po przebytej anafilaksji warto mieć pisemny plan działania. Powinien określać, przy jakich objawach użyć adrenaliny, gdzie znajduje się lek, kiedy dzwonić po pomoc oraz kto z rodziny, szkoły lub pracy potrafi udzielić wsparcia.

• noś adrenalinę stale przy sobie, zgodnie z zaleceniem lekarza;
• sprawdzaj termin ważności i wygląd roztworu;
• przechowuj urządzenie zgodnie z ulotką, z dala od silnego ciepła, mrozu i bezpośredniego słońca;
• poinformuj bliskich, nauczycieli, opiekunów i współpracowników o sposobie użycia;
• rozważ bransoletkę lub kartę identyfikacyjną z informacją o alergii;
• po każdym użyciu autowstrzykiwacza skontaktuj się z pogotowiem, nawet jeśli czujesz się dobrze.

W przypadku alergii na jad owadów specjalistyczne odczulanie może znacząco ograniczyć ryzyko ciężkiej reakcji, ale wymaga kwalifikacji alergologa. Przy alergii pokarmowej najważniejsze jest świadome unikanie alergenu, a przy podejrzeniu reakcji na lek lekarz powinien odnotować ją w dokumentacji i dobrać bezpieczną alternatywę.

Jedna zasada, którą dobrze zapamiętać przed nagłym zdarzeniem

Gdy po kontakcie z alergenem pojawia się duszność, obrzęk gardła, omdlenie albo szybko narastające osłabienie, nie czekaj na rozwój sytuacji. Adrenalina, telefon pod 112 lub 999, właściwa pozycja i stała obserwacja to działania, które mają największe znaczenie przed przyjazdem pomocy.

Jeżeli taka reakcja dotyczy Ciebie lub bliskiej osoby, po opanowaniu stanu ostrego umów konsultację alergologiczną. Dobrze przygotowany plan, sprawny autowstrzykiwacz i przeszkolone otoczenie często robią większą różnicę niż sama próba odtworzenia wszystkich szczegółów zdarzenia.